تبلیغات
یـــاد یـــار مــــهربـــان

معماری و خانه سازی قرآنی در حکومت امام زمان (عج)

آل یاسین

معماری اسلامی در عصر حکومت امام مهدی (علیه‌ السلام)

معماری قرآنی عصر امام مهدی (علیه السلام) از ویژگی‌ها و مختصات ممتازی برخوردار است این معماری با زدودن آثار معماری سکولار و تغییر و تحول در بافت و شکل و فرم معماری، تفکر و مبانی معماری قرآنی را به تمامی نقاط عالم اعلام و گسترش می‌دهد. معماری قرآنی در عصر حکومت امام مهدی (علیه السلام) بر مبانی عدالت، قسط، عبادت، امنیت، آرامش و مصونیت بخشی استوار است و بر اساس همین مبانی آنچه را مغایر مبانی انسان ساز قرآن باشد تغییر و متحول خواهد ساخت. ما در این مقاله به تعدادی از این تغییرات و تحولات اشاره خواهیم نمود.

1. بستن پنجره‌های مشرف به کوچه ها

یکی از عناصر معماری سکولار باز کردن پنجره‌های مشرف به کوچه‌ها و خیابانهاست چیزی که در فساد و خیانتهای زناشویی و نظایری از این دست نقش دارد وجود پنجره‌های مشرف به کوچه و خیابان است. وجود این پنجره‌ها هرچند ناخواسته باعث می‌شود که هر آنچه که در درون خانه می‌گذرد به بیرون انتقال یابد بخصوص در فصل گرما که این کار سهل‌تر می‌گردد لذا یکی از کارهایی که در زمان ظهور حضرت صورت می‌گیرد مسدود کردن پنجره‌های مشرف به کوچه‌ها و خیابانها است. در روایت آمده که «و سدّ کل کوّة الی الطریق) (مفید،1413، ج2: 385) .

2. برچیده شدن بالکن‌ها و ناودانها

یکی دیگر از چیزهایی که در خانه‌سازی مدرن به چشم می‌خورد و به بهانه استفاده از فضاء (تراکم) وسیله‌ای برای درآمدزایی تبدیل شده ساختن بالکن در طبقات فوقانی خانه‌هاست که علاوه بر تجاوز به حقوق عمومی از آثار سوء اخلاقی و اجتماعی برخوردار است. در روایت آمده که در زمان حضرت «سدّ کل جناح و کنیف و میزاب الی الطریق» تمامی بالکن‌ها و فاضلابها و ناودانهایی که مشرف و یا واقع در راه مردم هست را می‌بندد. (مفید،1413، ج2: 385) .

3. تخریب خانه‌های مشرف به خانه همسایه‌ها

یکی از آسیبهایی که در خانه‌سازی عصر حاضر با آن مواجه هستیم خانه‌سازی مشرف به خانه‌های دیگران است. این مورد علاوه بر مزاحمت برای همسایگان می‌تواند خطرات جدی در عرصه اخلاق، فرهنگ و اجتماع داشته باشد لذا در زمان ظهور حضرت مهدی (علیه السلام) خانه‌هایی که مشرف به حریم دیگران است توسط حضرت تخریب یا مسدود می‌گردد. در روایت است که «و البیوت التی تشرع الی الجوار» (مفید، 1413، ج2: 385) .

مساجد در عصر ظهور

توجه و اشتیاق مسلمانان به تطهیر و تعظیم و تقدیس مساجد که برگرفته از تأکیدات قرآن کریم و دستورات رسول اکرم (صلی ‌الله ‌علیه‌ و آله) و ائمه اطهار (علیهم‌ السلام) مبنی بر «عمران و آبادی مسجد»، «اخذ زینت در مسجد»، «رفعت مکانی مسجد»، و «تعظیم شعائر الهی» بوده و با توجه به نقشی که مساجد بعنوان محور محلات زندگی ایفاء می‌نمود به گونه‌ای که خانه‌ها گرداگرد آن ساخته می‌شد و مسجد محل صدور معنویت و امنیت و آرامش بود و اهل هر محله شخصیت‌اش به مسجدی بودن معلوم می‌گردید، اهتمام حکومت مهدوی به ساخت و ساز محلات مسجد محور و زیباسازی و مقاوم سازی و هنرنمایی در مساجد معطوف می‌گردد. بدیهی است که بستر گسترش تمدن و پیشرفتهای علمی و تکنولوژیهای مدرن، طبعا روزبه روز مطابق با تحولات و پیشرفتهای زمان، برشکوفایی و هنرنمایی مساجد مسلمین خواهد افزود. نگاهی به روایات وارده در این موضوع، ما را با برنامه‌های حضرت مهدی (علیه السلام) نسبت به معماری، عمران و آبادانی مساجد آشنا می‌سازد.

منع از تخریب مساجد

در عصر ظهور از تخریب مساجد جلوگیری می‌شود و حضرت مهدی برنامه‌های خویش را به یاران و اصحاب خود اعلام می‌دارد و از تک تک آنها تعهّد و بیعت می‌گیرد که طبق دستورات اعلام شده، رفتار نمایند و آنان حق تخلّف از آن را ندارند. از جمله اموری که بر آن بیعت گرفته می‌شود، این است که مساجد را در هنگام درگیری نظامی و فتح شهرها و محلات تخریب نکنند؛ از این رهگذرا هیچ کس به هیچ وجه اجازه ندارد که بدون علت و خودسرانه مسجدی را تخریب کند؛ مگر در مواردی که خود امام صلاح بداند و یا طرحهای توسعه راههای عبور و مرور چنین امری را ایجاب نماید. از امیرمؤمنان علی (علیه‌ السلام) نقل شده است که آن حضرت فرمود: «أَنَّهُ‌ یَأخُذُ البَیعَةَ عَن أَصحابِهِ عَلى اَن لایَسرِقُوا وَ لا یَزِنُوا وَ لا یَسُبُّوا مُسلِما... وَلا یُحَرِّبُوا مَسجِدا، به راستی او (مهدی علیه‌ السلام) از یارانش بیعت می‌گیرد که سرقت نکنند و زنا ننمایند و به مسلمانی دشنام ندهند... و مسجدی را بدون جهت و دلیل [تخریب نکنند.»

تخریب مساجد ملعونه

پیامبر اکرم (صلی ‌الله ‌علیه‌ و آله) به فرمان الهی دست به تخریب مسجد ضرار زد که توسط دوازده نفراز منافقان ساخته شده بود؛ چنان که در قرآن کریم می‌خوانیم: «وَالَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِدًا ضِرَارًا وَکُفْرًا وَتَفْرِیقًا بَینَ الْمُؤْمِنِینَ وَإِرْصَادًا لِمَنْ حَارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَلَیحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنَا إِلَّا الْحُسْنَى وَاللَّهُ یشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکَاذِبُونَ» (توبه/107) «و [گروهی از منافقین] کسانی هستند که مسجدی ساختند برای زیان [به مسلمانان] و [تقویت] کفر و تفرقه میان مؤمنان و کمینگاه برای کسی که با خدا و پیامبرش از پیش مبارزه کرده بود و سوگند یاد می‌کنند که نظری جز نیکی [و خدمت] نداشته‌ایم؛ امّا خداوند گواهی می‌دهد که آنها دروغگو هستند. [ای پیامبر!] هرگز در آن [مسجد] قیام [و عبادت] نکن!» پس از نزول آیه، پیامبر اکرم (صلی ‌الله ‌علیه‌ و آله) به عاصم بن عدی عَجلانی و مالک بن رُختُم سالمی دستور داد که آن مسجد را تخریب کنند. از این رو این چهار مشخصه در ساختن هر مسجدی باشد، در زمان حضرت حجّت (علیه‌ السلام) نیز تخریب می‌شود: مسجدسازی با هدف ضرر زدن و یا بروز ضرر از جانب مسجد به اسلام: «ضِرارا»، مسجدسازی با هدف ترویج کفر: «وَکُفرا، مسجدسازی با هدف تفرقه اندازی در میان مؤمنان: «وَ تَفرِیقا بَینَ المُؤمِنِینَ»، و ساخت مسجد برای اعلان جنگ با خدا و رسول خدا (صلی ‌الله ‌علیه‌ و آله) : «وَ ارصادا لِمَن حارَبَ اللهَ وَ رَسُولَه». مساجدی که بر اساس نیات پلید ساخته شده باشد نیز توسط آن حضرت تخریب می‌شود. ابو بصیر از امام باقر (علیه‌ السلام) نقل کرده است که آن حضرت فرمود: «إذا قامَ القائِمُ سارَ إِلَى الکُوفُةَ فَهَدَّمَ بِهَا اَربَعَةَ مَساجِدَ وَ لَم یَبقَ مَسجِدٌ عَلى وَجهِ الأَرضِ لَهُ شُرَفٌ اِلَّا هَدَمَها؛ هنگامی که قائم (علیه‌ السلام) قیام کند، به کوفه رود و در آنجا چهار مسجد را ویران کند و مسجد کنگره داری در روی زمین نباشد، جز آنکه حضرت آن را خراب سازد.» در روایت دیگر، ابو بصیر از حضرت صادق (علیه‌ السلام) نقل کرده است که آن حضرت فرمود: «اِذا قامَ القائِمُ (علیه‌ السلام) دَخَلَ الکُوفَةَ وَ اَمَرَ بِهَدمِ المَساجِدِ الأَربَعَةَ حَتّى یَبلُغَ اَساسَها وَ یُصَیِّرُها عَرِیشا کَعَرِیِشِ مُوسى وَ یَکُونُ المَساجِدُ کُلُّها جُمّا لا شُرَفَ لَها کَما کانَ عَلى عَهدِ رَسُولِ اللهِ (صلی ‌الله ‌علیه‌ و آله) ؛ و آن گاه که قائم (علیه‌ السلام) قیام کند، داخل کوفه شود و دستور انهدام مساجد چهارگانه را صادر فرماید تا به پایه‌های آنها برسد و آنها را همانند سایبان حضرت موسی (علیه‌ السلام) قرار می‌دهد و کلیه مساجد، ساده و بدون کنگره خواهند بود؛ آن گونه که در زمان رسول خدا (صلی ‌الله ‌علیه‌ و آله) [ساده و بی‌آلایش] بودند.» (مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج52 ص 332 و ص 333 مؤسسة النشر الاسلامی، قم، 1407 ق.)

توسعه فیزیکی مساجد

تحول عظیمی که در دوران ظهور امام مهدی (علیه‌ السلام) رخ می‌دهد و اسلام جهانگیر و عالمگیر می‌شود، توسعه مساجد بر اساس تقوا و پاکی، بیش از گذشته می‌باشد؛ چرا که توسعه اسلام و ازدیاد مسلمانان و روی آوردن به مساجد و معنویات چنین امری را به دنبال خواهد داشت. مفضّل بن عمراز امام صادق (علیه‌ السلام) نقل کرده است که آن حضرت فرمود: «اِذا قامَ قائِمُ آلِ مُحَمَّدٍ (صلی ‌الله ‌علیه‌ و آله) بَنی فِی ظَهرِ الکُوفَةَ مَسجِدا لَهُ‌ اَلفَ بابٍ وَاتَّصَلَت بُیُوتُ اَهلِ الکُوفَةَ بِنَهَرِ کَربَلاءَ؛ هنگامی که قائم آل محمد (صلی ‌الله ‌علیه‌ و آله) قیام نماید، در پشت کوفه مسجدی می‌سازد که دارای هزار در خواهد بود و خانه‌های مردم کوفه به نهر کربلا متصل می‌شود.» امیرالمؤمنین (علیه‌ السلام) هنگامى که به شهر «حیرةَ» رسید، فرمود: «یَتَّصِلَنَّ هذِهِ بِهذِهِ وَ أَو مَأَ بِیَدِهِ اِلِى الکُوفَةِ وَ الحِیرَةِ حَتّى یُباعَ الذِراعُ فِیما بَینَهُما بِدَنانِیرَ وَ لَیُبنُیُنَّ بِالحِیرَةِ مَسجِدٌ لَهُ خَمسُمائَةِ بابٍ یُصَلِّى فِیهِ خَلِیفَةُ القائِمِ علیه السلام لِأَنَّ مَسجِدٌ الکُوفَةِ لَیَضِیقُ عَلَیهِم...؛ [روزى برسد که] این به آن وصل شود. و با دستش اشاره به کوفه و حیره کرد. و [چنان مرغوبیّت پیدا کند که] یک ذراع زمین آن به چند اشرفی فروخته شود و مسجدی در حیره بنا شود که دارای پانصد درب خواهد بود و نماینده قائم در آن نماز می‌گزارد؛ زیرا مسجد کوفه برای آنها تنگ خواهد بود.» راوی می‌گوید: من عرض کردم که‌ای امیرمؤمنان! آیا مسجد کوفه در آن روز گنجایش این همه جمعیّت را که می‌فرمایید، دارد؟ فرمود: چهار مسجد برای قائم ساخته می‌شود که مسجد کوفه کوچک‌ترین آنهاست. مسجد فعلی کوفه و دو مسجد دیگر در آن روز در این دو طرف کوفه واقع است. و با دست مبارک اشاره به نهر اهل بصره و کوفه و نجف کرد.» (مجلسی، محمد باقر بحارالانوار، ج53، ص11)

تغییرات در مسجد الحرام و مسجد النبی (صلی ‌الله ‌علیه‌ و آله)

در طول تاریخ دستهای غیر معصوم در اطراف مکّه و مسجد الحرام و همین طور در مسجد النبى (صلی ‌الله ‌علیه‌ و آله) تغییراتی به وجود آورده‌اند که یقینا برخی از آنها مرضی معصومان علیهم السلام و نبی مکرّم نیست. در عهد ظهور، این دو مسجد مهم و با عظمت به حالت اوّلیه دوران پیامبر (صلی ‌الله ‌علیه‌ و آله) برخواهند گشت همانطور که در حدیثی از امام صادق (علیه‌ السلام) نقل کردیم، هنگام قیام قائم (علیه السلام) کلیه مساجد، ساده و بدون کنگره؛ آن گونه که در زمان رسول خدا (صلی ‌الله ‌علیه‌ و آله) بود، تغییر شکل داده می‌شود. اطلاق این روایت شامل مسجد الحرام و مسجد النبی (صلی ‌الله ‌علیه‌ و آله) نیز می‌گردد از آنچه گفته شد، می‌توان به دست آورد که سیمای مساجد در عصر ظهور این گونه خواهد بود: 1. رعایت اصل سادگی در بنا و ساخت مساجد؛ 2. دوری از تجمل‌گرایی و زدودن بدعتها و ظواهر غیر اسلامی؛ 3. احیای ارزشهای اسلامی دوران بعثت پیامبر اکرم (صلی ‌الله ‌علیه‌ و آله) در معماری مساجد؛ 4. توجّه به معنویت مساجد و پرهیز از ظاهرآرایی. (مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، ج52، ص374، ح173.)

مسجد مرکز حکومت و سکونت

هر حکومتی نیاز به مرکز فرمانروایی و دارالاماره دارد که در آنجا به امور کشوری رسیدگی می‌شود. در زمان پیامبر اکرم (صلی ‌الله ‌علیه‌ و آله) طبق این اصل عمومی، مدینه مرکزیت یافت و مسجد النبی (صلی ‌الله ‌علیه‌ و آله) به عنوان ستاد فرماندهی آن حضرت قرار گرفت. حضرت مهدی (علیه‌ السلام) نیز به عنوان آخرین جانشین پیامبر (صلی ‌الله ‌علیه‌ و آله) و مُصلح جهانی و بنیانگذار حکومت واحد جهانی نیاز به چنین مرکز و تشکیلاتی دارد. از روایات استفاده می‌شود که حضرت مهدی (علیه‌ السلام) همچون جدّش رسول خدا (صلی ‌الله ‌علیه‌ و آله) از مکّه ظهور می‌کند و مانند امیرمؤمنان علی (علیه‌ السلام) کوفه را مقرّ حکومت خویش قرار می‌دهد و مسجد کوفه را دارالامارة خویش و مسجد سهله را محل سکونت خود قرار می‌دهد در مورد مقرّ حکومت آن حضرات، امام صادق (علیه‌ السلام) فرمود: «دارُ مُلکِهِ الکَوفَةُ‌ وَ مَجلِسُ حُکمِهِ جامِعُها وَ بَیتُ مالِهِ وَ مَقسَمُ غَنائِمِ المُسلِمِینَ مَسجِدُ السَّهلَةِ؛ مقرّسلطنت وى شهر کوفه است و محل حکومتش مسجد جامع کوفه و بیت المالش و محل تقسیم غنائم مسلمین، مسجد سهله است.» و در جای دیگر فرمود: «کَیفَ اَنتُم لَو ضَرَبَ اَصحابُ القائِمِ الفَساطِیطَ فِی مَسجِدِ الکُوفانِ ثُمَّ یَخرُجُ اِلَیهِمُ المِثالُ مُستَأنَفُ اَمرِ جَدِیدٌ عَلَى العَرَبِ شَدِیدٌ؛ چگونه خواهید بود زمانی که اصحاب قائم خیمه‌ها در مسجد کوفه برافرازند آن گاه فرمان کاملاً جدیدی برای آنها صادر شود [که انجام آن] بر عرب بسیار دشوار باشد.» امّا در مورد سکونت آن حضرت در مسجد سهله نیز روایات فراوانی وارد شده است که از جمله ابو بصیر می‌گوید: امام صادق (علیه‌ السلام) فرمود: «کَأَنِّی اَری نُزُولَ القائِمِ فِی مَسجِدِ السَّهلَةِ بِاَهلِهِ وَ عِیالِهِ قُلتُ یَکُونُ مَنزِلَهُ جُعِلتُ فِداکَ قالَ نَعَم کانَ فِیهِ مَنزِلُ اِدرِیسَ وَ کانَ مَنزِلَ اِبراهِیمَ خَلِیلِ الرَّحمنِ وَ ما بَعَثَ اللهُ نَبِیًا اِلاَّ وَ قَد صَلِى فِیِه وَ فِیِه مَسکَنُ الخِضرِ؛ گویا من فرود آمدن قائم را با خانواده‌اش در مسجد سهله می‌نگرم. گفتم: فدایت شوم! آیا آنجا اقامتگاه او می‌شود؟ فرمود: بلی، در آن مسجد اقامتگاه ادریس (علیه السلام) و ابراهیم خلیل الرحمان (علیه‌ السلام) نیز بوده و خداوند هیچ پیامبری را مبعوث نکرده، مگر اینکه در آن مسجد نماز گزارده است. همچنین سکونتگاه خضر (علیه‌ السلام) در آن است.» و در جای دیگر، حضرت صادق (علیه‌ السلام) وقتی اسم از مسجد سهله برده شد، فرمود: «اَما اَنَّهُ مَنزِلُ صاحِبِنا اِذا قَدِمَ بِأَهلِهِ؛ همانا آن مسجد منزل صاحب ما [حضرت مهدی علیه‌ السلام ] است، آنگاه که با خاندانش بیاید. (براقی نجفی، سید حسین، تاریخ کوفه..، ص39)

مسجد دانشگاه علوم قرآن

در دوران عصر ظهور تحولات وسیعی در مساجد ایجاد می‌شود؛ از یک طرف، بدعتها و خرافات در مساجد برخورد می‌شود و مساجد ضرارگونه تخریب می‌شوند و از طرف دیگر مساجد توسعه فیزیکی یافته و بر معنویات آن افزوده شده، تبدیل به مراکز تعلیم و تعلّم و دانشگاه علوم قرآنی همچون زمان رسول الله (صلی ‌الله ‌علیه‌ و آله) می‌گردد. مساجد از همان آغاز فقط محل عبادت نبود؛ بلکه در آنجا به امور اجتماعی، سیاسی و نظامی نیز رسیدگی می‌شد و از همه مهم‌تر مرکز آموزش و تعلیم علوم دینی و قرآنی بود. در دوران خاتم اوصیاء حضرت مهدی (علیه‌ السلام) نیز مسجد، مرکز و دانشگاه علوم اسلامی، مخصوصاً علوم قرآنی می‌شود. در این زمینه، روایات فراوانی داریم که به یک نمونه اشاره می‌شود: علی (علیه‌ السلام) فرمود: «کَاَنِّی اَنظُرُ اِلی شِیعَتِنا بِمَسجِدِ الکُوفَةِ وَ قَد ضَرَبُوا الفَساطِیطَ یُعَلَمُونَ النّاسَ القُرآنَ کَما اُنزِلَ؛ گویى شیعیانمان را در مسجد کوفه می‌بینم که چادرهایی زده‌اند و قرآن را آن چنان که نازل شده، به مردم می‌آموزند.» از آنچه گفته شد، به دست آمد که در عصر ظهور تحولات وسیعی در مساجد ایجاد می‌شود؛ مسجد کوفه نیز به عنوان مقرّ حکومت حضرت مهدی (علیه‌ السلام) و مسجد سهله به عنوان محل سکونت او و عائله‌اش انتخاب می‌گردد. (مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، ج52، ص374، ح173.)

حجرات کسب و تجارت

یکی از فضاهایی که معماری قرآنی در عصر ظهور آن را متحول می‌کند فضای حجرات کار و کسب و تجارت می‌باشد. در معماری قرآنی فضای حجرات به گونه‌ای تنظیم و ترسیم شده است که کاسب و مشتری را به یاد خدا و نظارت و سماعت الهی می‌اندازد و معاد و حساب و کتاب را به انسان تذکر می‌دهد. «فی بیوت اذن الله ان ترفع و یذکر فیها اسمه یسبح له فیها بالغدو و الاصال.......ذکر الله و اقام الصلوه و ایتاء الزکوه» (نور/ 36 و37) و کاسب و تاجر با نام و یاد خدا و با توکل به او و با اخلاق اسلامی و به نیت کمک به مسلمین و دستگیری از آنها به کار و کسب حلال می‌پردازد در این حجره برهنه‌گی و بی‌بند و باری و چشم چرانی نوامیس مردم یا کالاهای دشمنان اسلام تبلیغ و ترویج نمی‌شود و کاسب با مرام دینی خود مانع اسراف و اسرافگرایی و حرص بر زیاده‌خواهی و فزون طلبی می‌گردد رنگ حجره و نور حجره و تبلیغات و صوت حجره دروغین و تدلیس و ضایع کننده حقوق همسایگان و مشتریان نیست جوان عذب و دختر بزک کرده به عنوان جلب مشتری بیشتر مورد سوء استفاده قرار نمی‌گیرد بازار مسلمین محل ازدحام و اختلاط زن و مرد نامحرم نیست در بازار، مسجد و مدرسه علمیه و حسینیه و ذکر خانه همه و همه کاسب و تاجر را به خدا و سیره و سنت رسول الله و ائمه اطهار (علیهم‌ السلام) رهنمون می‌سازد در حکومت امام مهدی (علیه‌ السلام) محل‌های کسب سامان داده می‌شود و فرهنگ معماری قرآنی بر محیط‌های کار و کسب حاکم می‌گردد. (مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، ج53، ص11)

نتیـــــــجه:

برایندهای این مقاله به ترتیب عبارتند از:
1) معرفی و آشنا سازی با شاخصه‌های معماری و جهاد خانه‌سازی انبیاء و اولیاء (علیهما‌ السلام) در قرآن کریم
2) تبیین عوارض و آثار سوء معماری سکولار و غیردینی و آثار اسفبار آن در عصر انتظار
3) ارائه وضعیت مطلوب معماری و خانه‌سازی قرآنی در عصر حکومت امام مهدی (علیه‌ السلام)
4) توجه به ظرائف و آثار و برکات معماری و خانه‌سازی قرآنی در عصر حکومت امام مهدی (علیه‌ السلام)
5) رویکرد عالمانه منتظران و زمینه سازان حکومت مهدوی (علیه السلام) به معماری قرآنی و اجرای آن در سطح جامعه اسلامی
6) رعایت اصل سادگی، بی‌آلایشی و بی‌پیرایگی در ساخت و سازها مبتنی بر معماری قرآنی
7) دوری از تجمل‌گرایی و زدودن بدعتها و ظواهر غیر اسلامی از معماری عصر ظهور و حاکم ساختن معماری ذکر به جای معماری غفلت
8) احیای ارزشهای اسلامی دوران بعثت پیامبر اکرم (صلی ‌الله ‌علیه‌ و آله) و ائمه اطهار (علیهم‌ السلام) در معماری مساجد و خانه‌ها و توجه به معنویت در خانه‌ها مساجد و پرهیز از تجملگرایی نامطلوب و اسراف.

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------

پی‌نوشت‌ها

1- دانشیار دانشگاه اصفهان و عضو هیئت علمی دانشگاه اصفهان- گروه قرآن و حدیث، 0913-3136078
. bayanelm @ yahoo.com.
2- دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث دانشگاه اصفهان 0913-3046452
kosar 1380 @ chmail.ir.

منابع تحقیق :
1- آشوری، داریوش، تعریف‌ها و مفهوم فرهنگ، تهران، مرکز اسناد فرهنگی آسیا، 1357.
2- ابن ابی جمهور، محمد بن زین الدین، عوالی اللئالی العزیزیه فی الاحادیث الدینیه، نشر دار سید الشهداء (علیه السلام) ، قم، 1405.
3- ابن بابویه، محمد بن علی، الخصال، دفتر انتشارات اسلامی قم، 1365ش .
4- ابن شعبه حرّانی، حسن بن علی، تحف العقول عن آل الرسول (صلی ‌الله ‌علیه‌ و آله) ، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1366ش.
5- اصغری، یوسف، شرایط کلّی مسکن از دیدگاه منابع اسلامی، فصلنامه علمی تخصصی محفل شماره دوازدهم.
6- برقی، ابو جعفر احمد بن محمد بن خالد، المحاسن، دارالکتب الإسلامیة، قم، 1371ق.
7- بنی گلستانی، محمد، سیمای جهان در عصر امام زمان، قم، انتشارات جمکران، 1385.
8- پاینده، ابوالقاسم، نهج الفصاحه، انتشارات دنیای دانش، تهران، 1382.
9- حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعه، موسسه آل البیت، قم، 1409 ق.
10- راوندی، قطب الدین سعید بن هبه الله. قصص الانبیاء (علیه السلام) ، مشهد: مرکز پژوهشهای اسلامی.
11- دائرة المعارف، بریتانیکا، مدخل معماری اسلامی، 2003.
12- شریف رضی، محمد بن حسین.، نهج البلاغه قم، هجرت، 1414 ه ق.
13- شریف الرضی، محمد بن حسین، دیوان الشریف، نشر دار الجیل، بیروت،
14- شیرودی، مرتضی، جهانی سازی در عرصه فرهنگ و سیاست، زمزم هدایت، 1368.
15- صدوق، محمد بن علی بن حسین بن بابویه قمی، علل الشرائع نشر مکتبه الحیدریه، نجف، 1385 هـ.ق.
16- صدوق، محمد بن علی بن حسین بن بابویه قمی، من لایحضره الفقیه، دفتر انتشارات اسلامی، قم، 1413ق.
17- طبرسی، حسن بن فضل،، مکارم الأخلاق، قم: شریف رضی.
18- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: ناصرخسرو.
19- طوسی، محمد بن الحسن، تهذیب الأحکام، تهران: دارالکتب الإسلامیه.
20- طوسی، محمد بن حسن، الغیبه، بی‌جا، الموسسه المعارف الاسلامیه، بی‌تا.
21- فتال نیشابوری، محمد بن احمد، روضه الواعظین و بصیره المتعظّین، قم:رضی. 14.. 15.
22- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، دارالکتب الإسلامیه، تهران، 1389ش.
23- کلینی، محمد بن یعقوب، فروع کافی، نشر: قدس ،قم، 1388ش.
24- گلی زواره، غلامرضا، احکام و آداب مسکن، نور السجاد، قم، 1383ش.
25- مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، بیروت، موسسه الوفاء، 1403ق.
26- مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی، بحارالانوار، دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1415 ه ق.
27- مفید، محمد بن محمد. الإرشاد فی معرفه حجج الله علی العباد، قم: کنگره شیخ مفید.
28- نوری، حسین بن محمد تقی.، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم: مؤسسه آل البیت (علیه السلام) .
29- نوری، میرزا حسین، (محدث نوری) ، مستدرک الوسائل، انتشارات مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث، قم 1408ه.


منبع مقاله :
برگرفته از وبلاگ نــــور بنقل از سایت راسخون 

تاریخ ارسال : پنجشنبه 1396/04/29 11:32 ب.ظ | نویسنده : منتظر

لطفا دیدگاه خود را درباره این مطلب بنویسید

تاریخ ارسال : شنبه 1396/06/18 02:44 ق.ظ
Asking questions are genuinely nice thing if you are not understanding something entirely, but
this paragraph offers good understanding yet.
تاریخ ارسال : سه شنبه 1396/05/17 02:18 ق.ظ
Having read this I thought it was really informative.
I appreciate you spending some time and effort to put this article
together. I once again find myself personally spending a lot of time both reading and commenting.
But so what, it was still worthwhile!
تاریخ ارسال : جمعه 1396/05/13 08:38 ب.ظ
You need to be a part of a contest for one of the
finest websites on the net. I most certainly will highly recommend
this website!
تاریخ ارسال : سه شنبه 1396/05/10 02:30 ب.ظ
You've made some good points there. I looked on the web for more info about the issue and found most people will go along with your views on this website.

ایمیل شما نمایش داده نخواهد شد


 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر